– प्रा.डा. जयराज आचार्य/ विवेक गौतम –
यस्ता अवस्थामा राम शाहका छोरा डम्बर शाहले गोरखाबाट सेना पठाएर पाटनलाई कान्तिपुरसँग लड्न सहयोग गरेका थिए ।
इतिहासकार सूर्यविक्रम ज्ञवालीका अनुसार प्रताप मल्ले पाटन र तिब्बतबीचको व्यापारिक सम्बन्धलाई बिथोल्न कोशिस गरिरहन्थे । त्यस्तै उनले कान्तिपुर र पाटनबीच पनि वस्तुहरुको आदानप्रदान नहोस् भन्ने चाहन्थे । यतिसम्म कि पाटनका व्यापारीहरु कान्तिपुर आए भने गिरफ्तार गर्दथे । त्यसैले सिद्धिनरसिंह मल्लले कान्तिपुरले पुर्याएको व्यवधान कमजोर पार्न अन्य राज्यहरुसँग सम्बन्ध विस्तार गरेका थिए । यसै कारण उनले बलियो राज्य गोरखासँग सम्बन्ध सुमधुर बनाउन चौबिस कोठीलाई गोरखा पठाएको कुरा इतिहासमा उल्लेख छ ।
चौबिस कोठीले आफ्नो सीप र दक्षता उपयोग गरेर गोरखा राज्यलाई गुन लगाएका थिए । तर उनीहरुको योगदानलाई गोरखामा राम शाह र डम्बर शाहको शासनपछि क्रमशः बिर्सिदै गइयो । शासक र समय परिवर्तन हुँदै जाँदा र समय बित्दै जाँदा उहाँहरुको योगदान बिर्सिदै गयो । चौबिस कोठीको अहिलेका पुस्ता शशि श्रेष्ठ गुनासो गर्दछन् । समयसँगै बसार्इं सराई पनि बढ्न थाल्यो ।
राजा पृथ्वीनारायण शाहले सफलतापूर्वक काठमाडौ उपत्यकाका राज्यहरुमाथि विजय हासिल गरेपछि उनको पनि प्रशासनिक केन्द्र गोरखाबाट काठमाडौमा सर्यो । यसका साथै दरबारसँग निकट रहेर काम गरेका बहुसंख्यक मानिसहरु पनि काठमाडौं बसाइ सरे र प्रशासनिक एवं अन्य कार्यहरु काठमाडौबाट गर्न थाले । त्यस्तै जागिर, नयाँ स्थानको खोजी र सरकारको पुर्नवास नीतिले विस्तारै गोरखाका नेवार र अन्य जाति विभिन्न स्थानमा बसाई सर्न थाले । चौबिस कोठी पनि विभिन्न स्थानमा छरिँदै गए ।
उनीहरु पछि नाग्लेपानी, तीनधारा, पनेल थोक, भोगटेनी, सती पिपलमा बसाई सरेका थिए । त्यस्तै उनीहरु चितवनका विभिन्न ठाउँहरुः भरतपुर, कृष्णपुर, जगतपुर, सौराहाका साथै कोही काठमाडौ, पोखरा र विदेशमा पनि गएर बस्न थाले । क्रमशः
