प्रदीप गिरी
निश्चय, अत्यन्त रोचक र शिक्षाप्रद परिणाम निस्कने छ ।
अब्राहम मास्लोका अनुसार एक परिपक्व वा असल व्यक्तित्वको स्वामी आत्मोपलब्ध मानिस हुन्छ । मानिसको प्राथमिक प्रबृत्ति आहार निद्रा मैथुन नै हो । यस्ता प्रबृत्ति तुष्ट गरिसकेपछि मात्र मानिस मान अपमान, यश प्रतिष्ठाको संसारमा प्रवेश गर्दछ । वित्तेषणा र कामेषणाको तृप्तिपछि मानिस यशेषणामा प्रबृत्त हुन्छ । तर नेतृत्वदायी मानिस त्यहाँ रोकिदैन । अरु खुड्किलासमेत चढ्छ । अन्ततः सबै महान् व्यक्ति एकदिन त्यो परम् प्रश्नको सामना गर्छ – ऊ को हो ? मानिस के हो ? यो अन्तिम खुड्किलो पार गरेर मात्र मानिस पूर्णतामा पुग्छ । त्यो पूर्ण मानिस केही विशेषताबाट चिनिन्छ । पूर्ण मानिसका निमित्त कुनै पनि मानवीय गतिविधि विरानो हुँदैन । व्यक्तित्वको विकासमा ऊ कला, साहित्य, धर्म दर्शन हरेक विधासँग झ्यामिन्छ । पौराणिक भाषामा भन्दा, उसमा सोह्रै कलाप्रति अनुराग हुन्छ । स्मरणीय छ, भागवतका कृष्ण सोलह कलाका स्वामीका रुपमा यसरी नै चित्रित छन् । डा लोहियाले पनि यस्ता विकासको यात्राक्रम रेखांकन गरेका छन् । लोहियाका यस्ता व्यक्तित्व अधिकतम कौशल मा सीमित रहन्नन् । यस्ता व्यक्तिहरु सम्पूर्ण कौशलका सर्जक र बाहक हुन्छन् । अतिरिक्त रुपमा, यस्ता व्यक्तिहरु सिंगो ब्रहमाण्डसँग एकात्मकता कायम गर्न सक्छन् । उनीहरु मौकामा सधै आफूभन्दा बाहिर फड्को मार्न सक्छन् । बीपी कोइरालाको व्यक्तित्व र कृतित्वको जानकारले अब्राहम मैस्लोलगायत अरु मनोवेत्ताका कसीमा बीपी निर्विवाद रुपले एक उच्चकोटीका मनुष्यका रुपमा चिनिनुहुन्छ । यी कसीहरु राजनीतिज्ञका उपर मात्र होइन, मानिस मात्रमा लागु हुन्छ । खासमा यी लक्षणहरु स्वयममा स्थित रहेको स्वस्थ मानिसका विशेषता हुन् । त्यसो त, स्वस्थ मानिस राजनीतिमा धेरै जाँदैनन् भन्ने मनोवेत्ताहरुको थप भनाई हो । हिटलर, मुसोलिनी र स्टालिन अस्वस्थ मानसिकताका केही उदाहरण हुन् । तर सौभाग्यवश राजनीतिमा विरलै भए पनि स्वस्थ मानिसले पनि मौका पाउँछन् । अब्राहम लिकन, गान्धी र नेल्सन मण्डेला यस्ता उदाहरण हुन् । बीपी कोइरालालाई यस्ता स्वस्थ र महान राजनीतिज्ञको लाममा सहर्ष उभ्याउन सकिन्छ ।
जीवनको उत्तरार्धमा बीपी कोइरालाले मोदिआइन भन्ने बेग्लै किसिमको उपन्यास लेख्नु भयो । तर त्यस सानो पुस्तकको सन्देश महान् छ । मानिस पहिले असल बन्नु पर्छ । महान् शक्तिशाली मात्र बन्ने ईच्छा राम्रो होइन भनेर त्यहाँ भनिएको छ । बीपी कोइरालाको मनोविज्ञानको राम्रो परिचय यस वक्तव्यमा पाइन्छ । तर कदाचित राजनीतिज्ञले महान् हुन पनि पहिले असल बन्नु पर्छ । लिकन, गान्धी र मण्डेला महान् राजनीतिज्ञ अवश्य भए । तर मूलतः उनीहरु असल मानिस थिए भन्ने बिर्सन सकिन्न । लिंकनको गृहयुद्धताकाका भाषण, पत्र र क्रियाकलापले यस कुराको पुष्टि गरेको छ । नेल्सन मण्डेलाले गोरासाग गरेको व्यवहारमा यो प्रकट भयो । अझ गान्धीको त कुरै नगरौ । गान्धीका निमित्त राजनीति सत्य र अहिंसाको प्रयोग मात्र थियो । बीपी कोइरालामा पनि यस्तै गुण देखेर सबै नेपालीले महामानवको संज्ञा दिएका हुन कि ? किशुनजी सन्त कहलाउनु भयो । उहाँहरुले यी दुवै उपाधि राजनीतिक कारणले मात्र पक्कै पाउनु भएको होइन ।
यसरी राजनीतिमा सफलताको अनुसरण गर्दा समेत पूर्ण र असल मानिसको सिद्धान्त प्रतिपाद्य देखिन्छन् । सामान्यतः राजनीतिज्ञले पनि सिद्धान्तका सहायताले मात्र मुलुकलाई अगाडि बढाउन सक्छन् । त्यसैले सर्वप्रथमतः सिद्धान्तलाई प्रमुखता धर्म र गूडतरका रुपमा आत्मा पनि भनिएका छन् । मानिस धर्म, सत्य वा आत्मका निमित्त पृथ्वी छोड्न अर्थात् मर्न पनि तैयार रहनु पर्छ भन्ने नीतिवाक्य छ । यसपछि देश र समाज महत्वपूर्ण हुन्छ । यसपछि पार्टीको स्थान आउँछ । पार्टी पछि मात्र आप्mनो व्यक्तित्व र स्वार्थलाई परे हेर्नुपर्छ । क्रमशः
